Państwowe Gospodarstwa Rolne (PGR) były wielkopowierzchniowymi przedsiębiorstwami rolnymi działającymi w Polsce od 1949 do 1993 roku. W szczytowym okresie lat 80. zarządzały blisko 3,5 mln hektarów, co stanowiło 18,5% powierzchni wszystkich gruntów rolnych w kraju. PGR powstały z połączenia Państwowych Nieruchomości Ziemskich, Zakładów Hodowli Koni oraz Zakładów Hodowli Roślin. Ich głównym zadaniem była towarowa produkcja zbóż, mleka oraz mięsa, a także hodowla materiału nasiennego i zarodowego. Likwidacja PGR-ów w latach 1991-1993 była skutkiem transformacji ustrojowej oraz ich nierentowności. Decyzja ta pozbawiła pracy i dachu nad głową blisko pół miliona ludzi. Ponadto, ich majątek, obejmujący niemal 4,7 mln hektarów, przejęła Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa.
Co to były Państwowe Gospodarstwa Rolne (PGR) i w jakim celu powstały?
Państwowe gospodarstwa rolne (pgr) to rozległe, państwowe jednostki rolnicze funkcjonujące w Polsce od 1949 do 1993 roku,. Zastąpiły one prywatne gospodarstwa, czerpiąc wzorce z radzieckich sowchozów, ich powstanie wiązało się z próbą kolektywizacji rolnictwa oraz realizacją państwowego planu produkcji żywności.
Władze prl traktowały je jako narzędzie do unowocześnienia rolnictwa i zmniejszenia liczby prywatnych gospodarstw chłopskich, zadaniem pgr było dostarczanie żywności na rynek państwowy, gdzie ceny były ściśle kontrolowane przez aparat planowania centralnego. Choć miały być symbolem socjalistycznego, nowoczesnego rolnictwa, w rzeczywistości często generowały straty, które pokrywano z budżetu państwa.
| Temat | Najważniejsze informacje |
|---|---|
| Co to były Państwowe Gospodarstwa Rolne (PGR) i cel powstania | PGR-y to państwowe jednostki rolnicze funkcjonujące w Polsce od 1949 do 1993 r., zastąpiły prywatne gospodarstwa, wzorowane na radzieckich sowchozach, miały kolektywizować rolnictwo i realizować państwowy plan produkcji żywności. |
| Główne zadania PGR-ów | Produkcja rolna na skalę towarową (zboża, mleko, mięso), hodowla zwierząt zarodowych, produkcja materiału siewnego, rozwój przemysłu rolno-spożywczego (suszenie pasz, przerób ziemniaków), funkcje społeczne (mieszkania, szkoły, żłobki, ośrodki kulturalne). |
| Powołanie PGR-ów i struktura zarządcza | Utworzone w lipcu 1949 roku przez scalenie PNZ, PZChK i PZHR pod zarządem Centralnego Zarządu PGR (CZPGR). W latach 1949-1956 zarządzało nimi Ministerstwo Państwowych Gospodarstw Rolnych, które w 1956 zlikwidowano, przejmując kompetencje Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych. |
| Ewolucja struktury i organizacji (1950-1980) | Wzrost liczby PGR-ów do 6110 w 1969 r., łączenie w kombinaty w latach 70., wprowadzenie PPGR w 1976 r., późniejszy powrót do mniejszych jednostek o max. 5 zakładach i ok. 4000 ha. |
| Powierzchnia gruntów państwowych w 1950-1969 | Wzrost do ok. 2,7 mln ha w 1969 r., szczyt do 3,5 mln ha w końcu lat 80., co stanowiło 18,5% gruntów rolnych w kraju. |
| Działania restrukturyzacyjne w latach 70. i 80. | Kombinacja PGR-ów w wielozakładowe kompleksy (efekt skali, mechanizacja), utworzenie PPGR, późniejsza decentralizacja i ograniczenie wielkości jednostek dla zwiększenia efektywności. |
| Rodzaje państwowych przedsiębiorstw rolnych | Uniwersalne zakłady rolne, wyspecjalizowane kombinaty (np. mleczne, trzodziarskie, zbożowe), gospodarstwa nasienne i hodowlane, a także jednostki pod innymi ministerstwami (np. więzienne, wojskowe). |
| Codzienna praca i życie w PGR | Praca w brygadach wg norm i planów, sezonowe i codzienne obowiązki, niskie wynagrodzenia uzupełniane świadczeniami rzeczowymi (mieszkania, opał, żywność), życie skupione wokół osiedli z infrastrukturą socjalną. |
| Świadczenia i funkcje socjalne | Mieszkania służbowe, żłobki, szkoły, przychodnie, ośrodki kultury, subsydiowane stołówki, kolonie dla dzieci, imprezy integracyjne, fundusz świadczeń zakładowych. Utrata pracy oznaczała utratę całego zaplecza socjalnego. |
| Zalety i wady centralnie sterowanej gospodarki rolnej | Zalety: zatrudnienie i opieka socjalna, mechanizacja, dostęp do materiału siewnego, badania hodowlane. Wady: brak motywacji finansowej, biurokracja, deficytowość, zadłużenia, nieefektywność i brak postępu technologicznego. |
| Decyzja o likwidacji PGR w latach 90. | Kryzys ekonomiczny i transformacja ustrojowa po 1989 r., likwidacja dotacji i cen urzędowych, otwarcie rynku na import, ustawa z 1991 o gospodarowaniu nieruchomościami państwowymi, szybka likwidacja do 1993 r., zakończenie do 1995 r. |
| Majatek i ziemia po likwidacji PGR | Majątek przejęła Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa (AWRSP), ok. 4,7 mln ha ziemi, z czego 80% po PGR-ach. W 2003 r. AWRSP przekształcono w ANR, a od 2018 r. zadania przejął Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa (KOWR). |
| Skutki społeczne upadku PGR | Utrata pracy przez ok. 300 tys. osób, utrata mieszkań i opieki socjalnej, wzrost bezrobocia i problemów społecznych (alkoholizm, ubóstwo, samobójstwa), długotrwałe skutki widoczne nawet w trzecim pokoleniu. |
| Pozostałości systemu PGR w Polsce | Wciąż państwowa dzierżawa ponad miliona ha ziemi, zarządzana przez KOWR, rewitalizacja niektórych budynków, przetrwanie stacji hodowli roślin i stadnin koni jako spółek Skarbu Państwa, program wsparcia Granty PPGR dla dzieci z rodzin popegeerowskich. |
Jakie były główne zadania PGR-ów w Polsce?
Głównym celem PGR-ów była produkcja rolna na skalę towarową, szczególnie zboża, mleka oraz mięsa, dostarczanych do centralnie planowanej gospodarki PRL. Oprócz masowej produkcji, gospodarstwa te specjalizowały się także w hodowli zwierząt zarodowych oraz wytwarzaniu wysokogatunkowego materiału siewnego, który potem trafiał do innych gospodarstw rolnych.
Dodatkowo, PGR-y angażowały się w rozwój przemysłu rolno-spożywczego, zajmując się między innymi:
- Suszeniem pasz,
- Przerobem ziemniaków,
- I innymi uprawami.
Były też ważnym ośrodkiem życia społecznego na terenach wiejskich, oferując:
- Mieszkania dla pracowników,
- Szkoły,
- Żłobki,
- Oraz ośrodki kulturalne.
Zwłaszcza na obszarach zachodnich i północnych Polski, zasiedlonych po 1945 roku, PGR-y stanowiły głównego pracodawcę i centrum lokalnej społeczności.
Kiedy powołano PGR-y i z jakich instytucji powstały?
Państwowe Gospodarstwa Rolne zostały utworzone w lipcu 1949 roku poprzez scalenie trzech wcześniej funkcjonujących instytucji. Pierwsza z nich, Państwowe Nieruchomości Ziemskie (PNZ), odpowiadała za gospodarowanie ziemiami przejętymi podczas reformy rolnej z 1944 roku.
Kolejna to Państwowe Zakłady Hodowli Koni (PZChK), których zadaniem była hodowla koni wykorzystywanych zarówno w wojsku, jak i w rolnictwie. Ostatnia,Państwowe Zakłady Hodowli Roślin (PZHR), specjalizowała się w produkcji nasion oraz wyselekcjonowanych odmian roślin uprawnych.
Wszystkie trzy jednostki zostały połączone pod jednym zarządem, którym stał się Centralny Zarząd Państwowych Gospodarstw Rolnych (CZPGR). Dzięki temu wprowadzono bardziej zorganizowany i efektywny system kierowania państwowym sektorem rolnym.
Kto zarządzał państwowymi jednostkami w latach 1949-1956?
W latach 1949-1956 gospodarstwami państwowymi w rolnictwie zarządzało specjalnie powołane do tego Ministerstwo Państwowych Gospodarstw Rolnych. Resort ten odpowiadał bezpośrednio za centralny zarząd PGR oraz całą administracyjną strukturę tego sektora.
W 1956 roku, w wyniku politycznej odwilży po śmierci Stalina, Ministerstwo PGR zostało zlikwidowane, a jego kompetencje przejął resort rolnictwa. Od tego momentu nadzór nad państwowymi gospodarstwami spoczywał na Ministerstwie Rolnictwa i Reform Rolnych, które przejęło pełną odpowiedzialność za sektor rolny w ramach państwowych przedsiębiorstw. Ta zmiana zakończyła istnienie odrębnej struktury biurokratycznej dedykowanej wyłącznie państwowym gospodarstwom rolnym.
Jak ewoluowała struktura i organizacja gospodarki rolnej w kolejnych dekadach?
Struktura i sposób funkcjonowania państwowych gospodarstw rolnych ewoluowały wielokrotnie na przestrzeni czterdziestu lat ich działalności, dostosowując się do kolejnych wytycznych planistycznych. W okresie lat 50. liczba tych jednostek gwałtownie się powiększała. Do 1969 roku funkcjonowało już łącznie 6110 PGR-ów, skupionych w 3775 przedsiębiorstwach.
Na początku dekady siedemdziesiątych rozpoczęto proces koncentracji, łącząc mniejsze PGR-y w większe, wielozakładowe kombinaty. W 1976 roku wprowadzono nową formę prawną,Państwowe Przedsiębiorstwa Gospodarki Rolnej (PPGR), która miała uporządkować strukturę organizacyjną. Jednak w latach 80. okazało się, że kombinaty nie spełniają oczekiwań pod względem efektywności, co doprowadziło do kolejnej zmiany. Wrócono do mniejszych jednostek, ograniczając ich rozmiary do maksymalnie pięciu zakładów i powierzchni około 4000 hektarów. Na koniec lat osiemdziesiątych działało około 1000 wielozakładowych PPGR-ów, odzwierciedlając tym samym przemiany strukturalne w państwowym rolnictwie.
Jak zmieniała się powierzchnia gruntów państwowych w latach 1950-1969?
Powierzchnia gruntów zarządzanych przez PGR-y ulegała znaczącym zmianom na przestrzeni kolejnych dekad. Już w 1950 roku dysponowały one sporym areałem, który do 1969 roku wzrósł niemal do 2,7 mln hektarów, rozłożonych na 6110 jednostek.
W kolejnych latach, zwłaszcza w latach 70. i 80., obszar ten nadal rósł. W szczytowym momencie, pod koniec lat 80., PGR-y zarządzały około 3,5 mln hektarów użytków rolnych, co stanowiło blisko 18,5% wszystkich gruntów rolnych w kraju. Przed 1989 rokiem nastąpił niewielki spadek, a powierzchnia osiągnęła około 3,3 mln hektarów. Tak ogromne skupienie ziemi w gestii państwa było unikatowe na tle Europy i odzwierciedlało głęboki stopień kolektywizacji polskiego rolnictwa.
Jakie działania restrukturyzacyjne podjęto w latach 70 i 80?
W pierwszej połowie lat 70. władze PRL postanowiły połączyć PGR-y w większe kompleksy produkcyjne. Reformie towarzyszyła idea wykorzystania efektu skali, czyli kompleksowej mechanizacji, intensyfikacji hodowli, szybszego wzrostu dostaw mleka oraz większej specjalizacji.
W 1976 roku wprowadzono nową formę organizacyjną,państwowe przedsiębiorstwa gospodarki rolnej (PPGR), które zastąpiły dotychczasowe PGR-y. Niestety, zmiany te nie przyniosły zakładanych korzyści ekonomicznych. Okazało się, że efekt skali nie sprawdził się, a zarządzanie rozległymi jednostkami było bardziej skomplikowane niż zakładano.
W kolejnej dekadzie, czyli w latach 80., podjęto dalsze kroki reformujące system. Ograniczono wielkość kombinatów do maksymalnie:
- 5 zakładów,
- 4000 hektarów.
To pozwoliło na powrót do mniejszych, bardziej przejrzystych struktur, których zarządzanie stało się prostsze i efektywniejsze.
Jakie rodzaje państwowych przedsiębiorstw rolnych funkcjonowały w Polsce?
W ramach systemu państwowej gospodarki rolnej funkcjonowało kilka typów przedsiębiorstw, różniących się zarówno profilem produkcji, jak i przynależnością instytucjonalną. Najliczniejszą kategorię stanowiły uniwersalne zakłady rolne, zajmujące się zarówno uprawą roślin, jak i chowem zwierząt na potrzeby rynku. Obok nich działały wyspecjalizowane kombinaty, które koncentrowały się na jednej dziedzinie produkcji, na przykład mlecznej, trzodziarskiej lub zbożowej. Istniały też gospodarstwa nasienne i hodowlane, które odpowiadały za wytwarzanie materiału siewnego oraz zwierząt hodowlanych.
Nie wszystkie gospodarstwa rolnicze podlegały Ministerstwu Rolnictwa, niektóre znajdowały się pod zarządem innych ministerstw.
- Ministerstwo Sprawiedliwości nadzorowało gospodarstwa pracownicze z udziałem więźniów,
- Ministerstwo Spraw Wewnętrznych prowadziło wojskowe zakłady rolne.
Kombinaty produkcji roślinnej i zwierzęcej
Kombinaty produkcji roślinnej i zwierzęcej były największymi jednostkami organizacyjnymi w systemie PGR, łącząc pod jednym zarządem wiele różnych zakładów. W obszarze upraw skupiały się głównie na masowej produkcji zbóż, roślin okopowych oraz pastewnych, wykorzystując rozległe pola przygotowane pod mechaniczne uprawy. W zakresie hodowli zwierząt prowadziły fermy bydła mlecznego, trzody chlewnej i drobiu, których głównym zadaniem było dostarczanie mięsa i mleka do państwowego systemu skupu.
Oprócz tego, kombinaty dysponowały własnymi:
- Magazynami,
- Suszarniami pasz,
- Zakładami przetwórczymi.
Idea tworzenia kombinatów opierała się na pionowej integracji, od produkcji surowca aż po wstępne etapy przetwórstwa. Miało to na celu ograniczenie kosztów i podniesienie efektywności, jednak w praktyce ich wydajność okazała się niższa niż przewidywano.
Wyspecjalizowane gospodarstwa hodowlane i nasienne
Wyspecjalizowane gospodarstwa hodowlane oraz nasienne funkcjonujące w systemie PGR stanowiły swoiste zaplecze genetyczno-reprodukcyjne dla całego rolnictwa. Stacje hodowli roślin zajmowały się selekcją i badaniami nowych odmian zbóż, ziemniaków oraz traw pastewnych, a następnie produkowały kwalifikowany materiał siewny przeznaczony dla innych gospodarstw.
Zakłady hodowli zwierząt zarodowych dbały o elitarne stada bydła, trzody chlewnej i koni, dostarczając nasienie oraz hodowlane osobniki, co wspierało poprawę pogłowia w całym kraju. Konie najczęściej były hodowane w specjalistycznych stadninach, z których niektóre działają do dzisiaj. Fermy futerkowe, skupiające się na hodowli norek i lisów, tworzyły odrębną kategorię wyspecjalizowanych zakładów produkcyjnych, zorientowanych głównie na eksport.
Gospodarstwa rolne podlegające innym ministerstwom
Niektóre jednostki zbliżone organizacyjnie do Państwowych Gospodarstw Rolnych (PGR) nie podlegały Ministerstwu Rolnictwa, lecz funkcjonowały pod nadzorem innych resortów realizujących specjalistyczne zadania państwowe. Na przykład Ministerstwo Sprawiedliwości zarządzało Państwowymi Przedsiębiorstwami Rolnymi (PPRol), gdzie zatrudniano więźniów odbywających kary, a produkcja żywności pełniła rolę formy resocjalizacji poprzez pracę.
Z kolei Ministerstwo Spraw Wewnętrznych nadzorowało Wojskowe Gospodarstwa Rolne, które dostarczały żywność dla jednostek wojskowych oraz Milicji Obywatelskiej. Oprócz tego, różne gospodarstwa rolne funkcjonowały także pod innymi resortami, między innymi:
- Resortem zdrowia, do którego należały szpitale i sanatoria z własnymi gospodarstwami,
- Resortem oświaty, koordynującym szkoły rolnicze posiadające gospodarstwa pomocnicze,
- Instytucjami naukowo-badawczymi zajmującymi się pracami eksperymentalnymi.
W efekcie wszystkie te jednostki tworzyły szeroki, wieloresortowy system produkcji rolnej, który funkcjonował równolegle do głównego nurtu działalności PGR.
Jak wyglądała codzienna praca i życie w Państwowych Gospodarstwach Rolnych?
Codzienna działalność w PGR przebiegała według określonych norm produkcyjnych oraz planów skupu, a organizacja pracy często zmieniała się w zależności od potrzeb. Najczęściej pracownicy pracowali w brygadach pod okiem brygadzisty.
Zajmowali się zarówno sezonowymi obowiązkami, takimi jak:
- Żniwa,
- Siewy,
- Wykopki,
- Jak i codziennymi zadaniami, na przykład pielęgnacją zwierząt czy naprawą maszyn.
Wynagrodzenia pozostawiały wiele do życzenia, ale często były one uzupełniane świadczeniami rzeczowymi –
- Przydziałem mieszkania,
- Opału,
- A czasami także żywności.
Życie pracowników oraz ich rodzin koncentrowało się głównie wokół osiedla PGR, które skupiało:
- Zakłady pracy,
- Budynki mieszkalne,
- Sklep GS,
- Świetlicę,
- I szkołę.
Na terenach zachodnich i północnych, gdzie nie było tradycji prywatnego rolnictwa, PGR-y pełniły rolę centrum lokalnej społeczności.
Jakie świadczenia i funkcje socjalne oferowano pracownikom?
PGR-y oferowały pracownikom rozbudowany pakiet świadczeń socjalnych, które w czasach PRL stanowiły atrakcyjną alternatywę wobec trudów prowadzenia własnego gospodarstwa. Zatrudnieni mieli do dyspozycji mieszkania służbowe, usytuowane w blokach lub domach na osiedlach PGR. Chociaż często były one niewielkie i nie najlepszej jakości, zapewniały stabilność w postaci dachu nad głową.
Na osiedlach funkcjonowały żłobki, przedszkola oraz szkoły podstawowe, a niekiedy również przychodnie zdrowotne i ośrodki kultury wyposażone w kino i biblioteki. Pracownicy mogli korzystać z:
- Subsydiowanych stołówek,
- Wyjazdów na letnie kolonie dla dzieci,
- Dzięki czemu życie rodzinne stawało się łatwiejsze.
Dzięki funduszowi świadczeń zakładowych organizowano wycieczki, imprezy okolicznościowe i zawody sportowe, które integrowały społeczność pracowniczą. Utrata pracy w PGR pociągała za sobą nie tylko brak dochodu, ale także pozbawienie mieszkania, opieki medycznej oraz całego zaplecza socjalnego, co czyniło likwidację takich miejsc szczególnie bolesną.
Jakie były wady i zalety centralnie sterowanej gospodarki rolnej?
Centralnie zarządzana gospodarka rolna w formie pgr niosła ze sobą zarówno korzyści, jak i poważne problemy strukturalne. Do pozytywów można zaliczyć:
- Pewność zatrudnienia oraz opiekę socjalną dla pracowników,
- Duże gospodarstwa sprzyjające pełnej mechanizacji upraw i chowu zwierząt,
- Gwarantowany dostęp do materiału siewnego i zarodowego wysokiej jakości,
- Szybkie wdrażanie innowacji na masową skalę,
- Prowadzenie badań hodowlanych.
Niemniej jednak, wady tych rozwiązań były bardziej dotkliwe:
- Brak motywacji finansowej wśród pracowników i oderwanie produkcji od potrzeb rynku,
- Zarządzanie charakteryzujące się nadmierną biurokracją,
- Deficytowe jednostki stale otrzymujące wsparcie finansowe z budżetu państwa,
- Stałe zadłużenie pgr-ów, awrsp odziedziczyła zobowiązania przekraczające 1,989 mld zł (według cen z 1992 roku),
- Nieskuteczność planowania skutkująca nieefektywnym wykorzystaniem zasobów i brakiem postępu technologicznego.
Dlaczego podjęto decyzję o masowej likwidacji PGR-ów w latach 90?
Decyzja o masowej likwidacji PGR-ów wiązała się z połączeniem poważnego kryzysu ekonomicznego oraz transformacji ustrojowej, która rozpoczęła się w 1989 roku. PGR-y pozostawały trwałe nierentowne, utrzymywane jedynie dzięki ogromnym dotacjom z budżetu, które w warunkach wolnorynkowych stały się nie do utrzymania.
Po roku 1989:
- Zrezygnowano z subwencji,
- Zniesiono ceny urzędowe skupu,
- Rynek żywności został otwarty na import, co niemalże od razu postawiło PGR-y w beznadziejnej sytuacji ekonomicznej.
W odpowiedzi na tę sytuację, 19 października 1991 roku Sejm przyjął ustawę o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, dającą prawne podstawy do likwidacji tych zakładów.
Harmonogram likwidacji PGR-ów:
- Większość PGR-ów zniknęła już w 1992 roku,
- Ostatnie zostały zamknięte do końca 1993 roku,
- Formalnie zakończono działalność ostatniego z nich 30 listopada 1995 roku.
Proces likwidacji przebiegał bardzo szybko i nie uwzględniał społecznych skutków dla ponad 300 tysięcy pracowników oraz ich rodzin.
Co stało się z ogromnym majątkiem i ziemią po zlikwidowanych PGR-ach?
Po likwidacji Państwowych Gospodarstw Rolnych ich majątek został przejęty przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa (AWRSP), ustanowioną na podstawie ustawy z 1991 roku. Do Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa trafiły nieruchomości o łącznej powierzchni niemal 4,7 mln hektarów, z czego około 80% stanowiły tereny po zlikwidowanych PGR-ach.
Wartość tego majątku, oszacowana w 1992 roku na 8,6 miliarda złotych, obejmowała nie tylko grunty, lecz także:
- Budynki gospodarcze,
- Maszyny,
- Żywy inwentarz,
- Zasoby magazynowe.
AWRSP zarządzała tym majątkiem, oferując sprzedaż oraz dzierżawę prywatnym rolnikom i czasowym administratorom. W 2003 roku agencja zmieniła nazwę na Agencję Nieruchomości Rolnych (ANR), a od 2018 roku jej obowiązki przejął Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa (KOWR).
Jakie gospodarcze i społeczne skutki przyniósł upadek wielkich gospodarstw państwowych?
Upadek PGR-ów miał niezwykle poważne konsekwencje społeczne, szczególnie na obszarach zachodnich i północnych, gdzie całe wsie były zbudowane wokół jednego przedsiębiorstwa. W jednej chwili straciło pracę około 300 tysięcy osób zatrudnionych bezpośrednio, a razem z ich rodzinami liczba poszkodowanych sięgała blisko pół miliona ludzi.
Zwolnieni nie tylko przestali otrzymywać wynagrodzenie, ale również stracili dostęp do:
- Mieszkań służbowych,
- Opieki medycznej,
- Oraz całej infrastruktury socjalnej, którą gwarantowały PGR-y.
Na tych terenach bezrobocie gwałtownie wzrosło, często przekraczając połowę populacji w wieku produkcyjnym. W rezultacie pojawiły się poważne problemy takie jak:
- Alkoholizm,
- Społeczna bierność,
- Oraz ubóstwo.
W tamtym czasie socjolodzy zaobserwowali także wzrost liczby samobójstw i prób ich podejmowania. Efekty tego kryzysu są widoczne nawet dzisiaj, badania wskazują, że trzecie pokolenie byłych pracowników PGR-ów wciąż zmaga się z wyższym bezrobociem i niższym poziomem edukacji niż wynosi krajowa średnia.
Czy w polskim rolnictwie funkcjonują jeszcze pozostałości po systemie PGR?
W polskim rolnictwie wciąż można zauważyć pewne pozostałości po systemie PGR, mimo że same przedsiębiorstwa zniknły ponad trzy dekady temu. Część gruntów, które kiedyś należały do tych państwowych gospodarstw, wciąż pozostaje pod zarządem państwa, a opiekę nad nimi sprawuje Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa (KOWR). Na koniec kwietnia 2025 roku w dzierżawie znajdowało się ponad milion hektarów ziemi pochodzącej z zasobów dawnej Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa (AWRSP).
KOWR systematycznie organizuje przetargi zarówno na dzierżawę, jak i sprzedaż tych terenów, kierując ofertę przede wszystkim do rolników indywidualnych. Budynki, które kiedyś służyły PGR-om i od lat 90. często popadały w ruinę, powoli poddawane są rewitalizacji ze strony lokalnych społeczności i samorządów. Niektóre stacje hodowli roślin oraz stadniny koni przetrwały do dziś, choć przekształcone i działające obecnie jako spółki Skarbu Państwa lub placówki naukowo-badawcze. Dodatkowo, istnieje ogólnopolski program wsparcia dla dzieci z rodzin popegeerowskich, znany jako Granty PPGR, który jest finansowany ze środków unijnych.