Słonecznik najlepiej rośnie na żyznych, obojętnych glebach klas I-IVb. Jednak dzięki palowemu systemowi korzeniowemu radzi sobie również na gorszych i suchszych stanowiskach. Siew powinien odbyć się w połowie kwietnia, gdy gleba na głębokości 5 cm osiągnie temperaturę 8-10°C. Standardowo wysiewa się około 75 tysięcy nasion na hektar. Zbiór przypada zwykle przed końcem września, a wilgotność niełupek nie powinna przekraczać 20-25%. Średni plon w Polsce sięgał w 2022 roku 2,4 tony z hektara, jednak doświadczeni plantatorzy osiągają od 2,5 do 4 ton na hektar. Przy cenach skupu od 1650 do 1850 zł za tonę oraz kosztach uprawy wynoszących 2500-3500 zł na hektar, uprawa słonecznika przynosi zysk brutto w przedziale 625-2125 zł na hektar. Ponadto zysk ten jest wspierany przez ekoschemat dla roślin miododajnych.
Jakie są wymagania glebowe i klimatyczne słonecznika?
Słonecznik najlepiej rośnie na żyznych, obojętnych glebach o klasach bonitacyjnych i-ivb. Dzięki głębokiemu, palowemu systemowi korzeniowemu sięgającemu nawet 3 metrów w głąb, potrafi jednak przetrwać także na słabszych i suchszych terenach.
Siew rozpoczyna się, gdy gleba na głębokości 5 cm nagrzeje się do około 8-10°C, co w polskich warunkach klimatycznych zwykle przypada na połowę kwietnia. Słonecznik dobrze znosi krótkotrwałe niedobory wody, ale w okresie kwitnienia, z reguły w połowie i pod koniec lipca, wymaga już wystarczających opadów, aby prawidłowo się rozwijać.
Najlepsze warunki termiczne dla uprawy tej rośliny występują obecnie w:
- Małopolsce,
- Dolnym śląsku,
- Południowych częściach województw lubuskiego i wielkopolskiego.
Dzięki odporności na letnie susze, słonecznik staje się coraz częściej wybieraną rośliną w regionach, gdzie suma opadów stopniowo się zmniejsza.
Czego nie lubi słonecznik?
Słonecznik zdecydowanie nie radzi sobie na glebach o kwaśnym odczynie. W takich warunkach młode rośliny rozwijają się powoli, a wiele z nich ginie zanim zdążą wykształcić pierwsze liście właściwe. Ponadto nie lubi gleb lekkich, piaszczystych i suchych. Do prawidłowego wzrostu wymaga pełnego nasłonecznienia przez cały dzień, dlatego nie znosi zacienionych miejsc.
Wiosenne przymrozki stanowią poważne zagrożenie dla młodych siewek, które mogą pojawić się zaraz po ich wschodach. Dlatego warto unikać zbyt wczesnego wysiewu, szczególnie zanim gleba osiągnie temperaturę 8-10°C, co znacznie zmniejsza ryzyko uszkodzeń. Nie wskazane jest również sadzenie słonecznika bezpośrednio po rzepaku, ponieważ obie uprawy są podatne na te same choroby grzybowe, takie jak sucha zgnilizna, zgnilizna twardzikowa czy szara pleśń. Z tego powodu zaleca się pozostawienie co najmniej czteroletniej przerwy między uprawą słonecznika na tym samym polu.
| Temat | Najważniejsze informacje |
|---|---|
| Wymagania glebowe i klimatyczne | Słonecznik najlepiej rośnie na żyznych, obojętnych glebach o klasach i-ivb. Głęboki system korzeniowy umożliwia przetrwanie na słabszych i suchszych terenach. Siew przy temperaturze gleby 8-10°C na 5 cm. Dobrze znosi krótkotrwałe susze, ale w okresie kwitnienia wymaga opadów. Optymalne warunki w Małopolsce, Dolnym Śląsku oraz południowej części województw lubuskiego i wielkopolskiego. |
| Odmiany słonecznika w Polsce | Około 20 odmian mieszańcowych wpisanych do unijnego katalogu. Różnią się terminem dojrzewania (120-140 dni). Ważne cechy to odporność na choroby, zdolność przetrwania susz oraz zawartość oleju. Wschód i północ preferują odmiany wczesne, południe średnio późne o wyższym potencjale plonowania. COBORU publikuje wyniki plonowania. |
| Siew słonecznika | Siew punktowy na głębokość 3-5 cm przy temperaturze 8-10°C (około 15-20 kwietnia). Rozstaw rzędów od 45 cm (siewnik buraczany) do 75 cm (siewnik kukurydziany), standardowo 50-60 cm. Norma wysiewu około 75 tys. nasion/ha, dostosowywana do gleby. Używa się siewnika punktowego dla równomiernego rozmieszczenia. |
| Nawożenie | Słonecznik korzysta głównie z azotu, fosforu i potasu (kluczowy potas dla sztywności łodyg). Mikroelementy: bor i molibden. Wapnowanie stanowiska przed siewem. Nawozy azotowe głównie wiosną przed uprawkami, dodatkowo przy czterech liściach. Nadmiar azotu sprzyja łamliwości łodyg, chorobom grzybowym i opóźnia dojrzewanie. |
| Zwalczanie chwastów | Metody agrotechniczne i chemiczne. Rozstawa rzędów 45-75 cm sprzyja konkurencji chwastów. Ochrona chemiczna: zabieg doglebowy przed wschodami (pendimetalina) i nalistny po wschodach (BBCH 11-19). Bronowanie po 5-7 dniach od siewu, regularne odchwaszczanie między rzędami. |
| Choroby i szkodniki | Główne zagrożenia: ptaki niszczące nasiona, sucha zgnilizna, zgnilizna twardzikowa, szara pleśń (zwłaszcza po rzepaku). Szkodniki: mszyca burakowa (przenosi wirusa mozaiki), zmieniki wysysające soki, ślimaki nagie niszczące siewki. Ochrona przez płodozmian, termin siewu oraz środki: Acetamipryd (mszyce, zmieniki) i Metaldehyd (ślimaki). Zabezpieczenie plantacji przed ptakami odstraszaczami mechanicznymi i dźwiękowymi oraz zwiększenie powierzchni uprawy. |
| Zbiór | Zbiór przy wilgotności niełupek 20-25%, zwykle do końca września. Jednoetapowy kombajnem zbożowym ze specjalną przystawką. Opóźnienie na październik zwiększa ryzyko strat (gnicie, choroby, ptaki). Termin zbioru dobiera się według wilgotności, uwzględniając warunki jesienne. |
Jakie odmiany słonecznika najlepiej sprawdzają się w Polsce?
W Polsce dostępnych jest obecnie około 20 odmian mieszańcowych słonecznika, które zostały wpisane do unijnego katalogu wspólnotowego roślin rolniczych. Krajowy rejestr tych odmian wciąż nie został uruchomiony.
Główne różnice między nimi dotyczą terminu dojrzewania, spotkamy zarówno bardzo wczesne, jak i średnio późne warianty. Zwykle czas od kiełkowania do pełnej dojrzałości wynosi od około 120 do 140 dni.
Wybierając odmianę do konkretnego gospodarstwa, warto zwrócić uwagę na:
- Odporność na choroby grzybowe,
- Zdolność przetrwania okresowych susz,
- Ilość oleju w nasionach, która bezpośrednio wpływa na cenę skupu.
We wschodniej i północnej części kraju lepiej sprawdzają się odmiany wczesne, natomiast w cieplejszych rejonach południa preferowane są te średnio późne, charakteryzujące się wyższym potencjałem plonowania. Co roku COBORU publikuje wyniki plonowania różnych odmian w ramach doświadczeń rozpoznawczych, co pozwala rolnikom na rzetelne porównanie ich wydajności przed zakupem nasion. Dzięki temu wybór najbardziej odpowiedniego materiału siewnego staje się bardziej świadomy i oparty na faktycznych danych.
Jak i kiedy siać słonecznik?
Słonecznik wysiewa się punktowo na głębokość od 3 do 5 cm, gdy gleba osiąga temperaturę 8-10°C na tym poziomie. W Polsce zwykle ma to miejsce między 15 a 20 kwietnia, choć przy chłodniejszej wiośnie termin może się przesunąć o około pięć dni.
Rozstaw rzędów najczęściej wynosi między 50 a 60 cm. Zdaje się jednak często stosować inne szerokości:
- 45 cm przy użyciu siewnika buraczanego,
- 75 cm z siewnikiem kukurydzianym.
Standardowa norma wysiewu to około 75 tysięcy nasion na hektar. Normę tę dostosowuje się w górę na żyznych glebach, a na słabszych nieco obniża. Do wysiewu materiału siewnego zawsze wykorzystuje się siewnik punktowy, dzięki któremu nasiona rozmieszczane są równomiernie w rzędzie. Zapobiega to nadmiernej konkurencji między roślinami w późniejszym okresie wzrostu.
Jaki jest optymalny termin siewu słonecznika i temperatura gleby?
Optymalny czas na siew słonecznika w Polsce przypada między 15 a 20 kwietnia. Warunkiem podjęcia prac polowych jest ogrzanie gleby na głębokości 5 cm do temperatury 8-10°C. Siew przeprowadzony zbyt wcześnie, gdy ziemia jest jeszcze chłodna, wydłuża okres kiełkowania i naraża młode rośliny na uszkodzenia spowodowane przymrozkami. Dodatkowo zwiększa to ryzyko wystąpienia chorób grzybowych we wczesnych etapach rozwoju.
Jeśli wiosna jest zimna i ciągnie się dłużej, termin siewu przesuwa się zwykle o około pięć dni w stosunku do daty orientacyjnej. Z kolei opóźnienie siewu ponad zalecany okres wpływa na cały cykl wegetacyjny, co grozi, że plon będzie zbierany w chłodniejszych i wilgotnych warunkach jesieni. Datę siewu ustala się każdego roku na podstawie aktualnych pomiarów temperatury gleby, zamiast trzymać się sztywno określonego dnia w kalendarzu.
Jakie są zalecane obsada roślin i głębokość siewu słonecznika?
Słonecznik najlepiej wysiewać na głębokość od 3 do 5 cm. Najczęściej stosowana rozstawa między rzędami wynosi 50-60 cm, a odległość między nasionami w jednym rzędzie to około 22-27 cm.
Istnieją jednak też inne metody siewu:
- Rozstawienie rzędów na 45 cm przy użyciu siewnika buraczanego, z nasionami sadzonymi co 30 cm,
- Lub 75 cm rozstaw z zastosowaniem siewnika kukurydzianego, gdzie nasiona umieszcza się w odstępach 18-20 cm.
Zwykle na hektar wysiewa się około 75 tysięcy nasion. Na żyznych glebach warto tę liczbę podnieść o 5-10%, natomiast na mniej urodzajnych terenach warto ją odpowiednio ograniczyć. Kluczowe jest, aby podczas zbioru na polu pozostała obsada sięgająca 60-65 tysięcy roślin na hektar, co uwzględnia naturalne straty, które pojawiają się w trakcie wzrostu. Gdy siew jest zbyt gęsty, rośliny zaczynają wydłużać łodygi, a ich liście mają mniejszą powierzchnię. Skutkuje to większym ryzykiem wylegania, czyli przewracania się roślin przed zbiorem, co z kolei negatywnie wpływa na ilość i jakość plonu.
Ile nasion słonecznika wysiać na hektar?
Na hektar zwykle sieje się około 75 tysięcy nasion słonecznika odmian oleistych. Przy masie tysiąca nasion wynoszącej od 43 do 60 gramów, przekłada się to na 3,2-4,5 kg materiału siewnego na hektar.
W przypadku odmian pastewnych i jadalnych, które mają znacznie większe nasiona, masa tysiąca nasion może sięgać nawet 150-250 gramów. Z tego powodu dawka siewu wzrasta wtedy do kilkunastu, a niekiedy nawet do 20 kilogramów na hektar. Dokładna ilość wysiewanego materiału w kilogramach zależy od masy tysiąca nasion danej partii, dlatego warto zawsze sprawdzić tę informację na etykiecie opakowania przed rozpoczęciem siewu.
Norma wysiewu jest często wyższa niż wskazywałaby obsada docelowa, by zrekompensować straty wynikające z nierównych wschodów czy żerowania ptaków i szkodników glebowych. Ostatecznie liczba roślin po wschodach powinna wynosić około 60-65 tysięcy sztuk na hektar.
Jak prawidłowo nawozić słonecznik?
Słonecznik przede wszystkim korzysta z nawozów zawierających azot, fosfor i potas. Ten ostatni składnik odgrywa kluczową rolę, gdyż jego niedostatek osłabia twardość łodyg, co z kolei zwiększa ryzyko ich przewracania podczas zbioru przy użyciu kombajnu.
Wśród mikroelementów największe znaczenie mają bor oraz molibden. Brak tych pierwiastków ogranicza zarówno rozwój, jak i wypełnienie nasion w kwiatostanach.
Roślina ta nie toleruje kwaśnych gleb, dlatego wapnowanie stanowiska jest niezbędne i najlepiej wykonać je wcześniej, pod przedplon, zamiast bezpośrednio przed siewem słonecznika. Nawozy azotowe stosuje się głównie wiosną, tuż przed uprawkami przedsiewnymi. Dodatkową dawkę azotu można podać później, w fazie pojawienia się czterech liści. Należy zachować ostrożność z nadmiernym nawożeniem azotem, ponieważ sprzyja ono łamliwości łodyg, zmniejsza odporność na grzybowe choroby, takie jak zgnilizna twardzikowa czy szara pleśń, a także opóźnia dojrzewanie kwiatostanów.
Ile azotu i boru należy zastosować podczas nawożenia słonecznika?
Dawka azotu pod słonecznik zwykle wynosi od 60 do 80 kg N/ha. Na glebach bogatych w składniki odżywcze stosuje się mniejsze ilości, natomiast na mniej urodzajnych terenach, charakterystycznych dla uprawy tej rośliny, warto ją zwiększyć nawet do 100 kg N/ha.
W przypadku planowanego plonu około 3 ton z hektara, zapotrzebowanie na azot na glebach o słabszej jakości może sięgnąć 100-120 kg N/ha, co w dużej mierze zależy od zasobności stanowiska. Bor potrzebny jest w ilości około 400 g/ha, natomiast molibden w dawce około 15 g/ha, ten ostatni to mikroelement bardzo ważny dla prawidłowego rozwoju nasion. Bor najczęściej aplikuje się dolistnie, w kilku dawkach podczas sezonu wegetacyjnego, ponieważ jego niedobór może ograniczać formowanie się nasion w koszyczkach. Różnica w dawkach azotu pomiędzy glebą żyzną a uboższą oscyluje w granicach 20-40 kg N/ha, co podkreśla, jak istotne jest dostosowanie nawożenia do warunków stanowiska.
Czym zwalczać chwasty w uprawie słonecznika?
Chwasty w uprawie słonecznika zwalcza się na dwa sposoby, poprzez zabiegi agrotechniczne oraz chemiczne. Szeroka rozstawa rzędów od 45 do 75 cm sprzyja jednak silniejszej konkurencji ze strony chwastów, zwłaszcza na wczesnym etapie wzrostu rośliny.
Ochronę chemiczną dzieli się na dwa rodzaje:
- Zabieg doglebowy, wykonywany przed wschodami roślin,
- Zabieg nalistny, przeprowadzany po wschodach, w fazie BBCH 11-19
Przedwschodowo często stosuje się pendimetalinę, której skuteczność w dużej mierze zależy od starannego przygotowania gleby i odpowiedniego poziomu wilgotności podczas aplikacji.
Do chemicznej ochrony dodaje się także zabiegi mechaniczne. Bronowanie wykonuje się zwykle 5-7 dni po siewie, gdy pojawią się pierwsze chwasty. Ważne jest również regularne odchwaszczanie między rzędami w trakcie całego sezonu. Największym wyzwaniem w uprawie słonecznika są jednoroczne chwasty dwuliścienne i jednoliścienne, które rywalizują z rośliną o wodę, światło oraz składniki odżywcze, zwłaszcza na etapie siewek.
Jakie choroby i szkodniki najczęściej atakują słonecznik?
Największym zagrożeniem dla słonecznika są ptaki, które wydziobują nasiona w różnych fazach rozwoju roślin, zarówno tuż po siewie, podczas wschodów, jak i w trakcie formowania niełupek aż do momentu zbioru. Wśród chorób grzybowych najpoważniejsze szkody wywołują sucha zgnilizna, zgnilizna twardzikowa oraz szara pleśń. Szczególnie łatwo do ich rozwoju dochodzi, gdy słonecznik jest uprawiany blisko rzepaku w systemie zmianowania.
Jeśli chodzi o owady szkodniki, najgroźniejsza okazuje się mszyca burakowa, która żeruje na wszystkich nadziemnych częściach rośliny i przenosi wirusa mozaiki słonecznika. Dodatkowo, duże szkody wyrządzają zmieniki wysysające soki z liści i pędów, co prowadzi do deformacji oraz usychania roślin.
Po wilgotnej wiośnie młode siewki mogą paść ofiarą także ślimaków nagich, które potrafią całkowicie zniszczyć wschodzącą plantację.
Efektywna ochrona bazuje przede wszystkim na odpowiednim płodozmianie i terminie siewu. W razie potrzeby sięga się po środki ochrony roślin zawierające:
- Acetamipryd, który skutecznie zwalcza mszyce i zmieniki,
- Metaldehyd, stosowany przeciwko ślimakom.
Plantacje przed ptakami zabezpiecza się głównie za pomocą odstraszaczy mechanicznych i dźwiękowych. Pomocne okazuje się również zwiększenie powierzchni uprawy, co ogranicza straty spowodowane przez ptaki.
Kiedy przeprowadza się zbiór słonecznika?
Zbiór słonecznika wykonuje się, gdy wilgotność niełupek spadnie do 20-25%, a rośliny zaczną wyraźnie wysychać. W naszym kraju zazwyczaj ma to miejsce przed końcem września. Proces odbywa się jednoetapowo, przy użyciu kombajnu zbożowego wyposażonego w specjalną przystawkę, dzięki czemu nie ma potrzeby koszenia czy dodatkowego suszenia na polu.
Opóźnienie zbiorów na październik wiąże się ze zwiększonym ryzykiem strat, wynikających między innymi z:
- Gnicia niełupek,
- Rozwoju chorób grzybowych,
- Intensywniejszej działalności ptaków.
Dlatego termin zbioru zawsze dobiera się indywidualnie, opierając się na pomiarach wilgotności nasion w koszyczkach, a nie na sztywnej dacie w kalendarzu. Jesienne warunki pogodowe, takie jak opady czy poziom wilgotności powietrza, odgrywają kluczową rolę w planowaniu zbiorów. To właśnie one decydują, kiedy można bezpiecznie rozpocząć pracę, minimalizując ryzyko dodatkowych strat.
Po czym poznać, że słonecznik jest gotowy do zbioru?
Gotowość słonecznika do zbioru rozpoznaje się po zmianie koloru tylnej strony koszyczka, najpierw z zielonego na żółty, a następnie na brązowy. Koszyczki zaczynają wyraźnie się pochylać. W tym okresie liście i łodygi również zaczynają usychać, tracąc swoją zieloną barwę, co stanowi wyraźny sygnał, że nadchodzi czas zbiorów. Wilgotność niełupek spada wtedy do około 20-25%, a przy sprzyjających warunkach atmosferycznych może obniżyć się nawet do 10-15%. Dojrzałość potwierdza łatwość, z jaką nasiona wypadają z koszyczka po lekkim potrząśnięciu czy uderzeniu dłonią. Rolnicy uważnie obserwują te sygnały szczególnie w drugiej połowie lata, by nie przegapić krótkiego, lecz optymalnego momentu na zebranie plonów.
Jaka jest optymalna wilgotność nasion do przechowywania?
Optymalna wilgotność nasion słonecznika, zapewniająca bezpieczne i długotrwałe przechowywanie, wynosi 8-9%. W praktyce jednak wiele gospodarstw decyduje się na dodatkowe dosuszenie do 6-7%, co pozwala skuteczniej zapobiegać rozwojowi pleśni. Nasiona zbierane przy wilgotności około 20-25%, charakterystycznej dla chwili zbioru, muszą zostać osuszone zanim trafią do magazynu.
Podczas magazynowania niezwykle ważne jest utrzymanie niskiej temperatury, ponieważ wzrost patogenów grzybowych gwałtownie przyspiesza, gdy powietrze w magazynie przekracza 15°C. Słonecznik przechowywany w wilgotności około 7% i temperaturze nie wyższej niż 10°C może być bezpiecznie magazynowany nawet przez pół roku. Najczęstszą przyczyną obniżenia jakości nasion, objawiającą się pleśnieniem i utratą wartości oleistej, jest zbyt wysoka wilgotność połączona z podwyższoną temperaturą w magazynie.
Jaki jest średni plon słonecznika z jednego hektara?
Średnie plony słonecznika w Polsce w ostatnich latach, według GUS, kształtowały się na poziomie 2,1 tony z hektara w 2020 roku, wzrosły do 2,38 tony w 2021, a w 2022 roku sięgnęły 2,4 tony. Te liczby świadczą o stopniowym, lecz stałym poprawianiu się efektywności uprawy.
Rolnicy, którzy mają niewielkie doświadczenie, najczęściej zbierają około 2 ton z hektara. Z kolei ci, którzy uprawiają słonecznik od dłuższego czasu, nierzadko osiągają znacznie wyższe plony, sięgające od 2,5 aż do 4 ton z hektara.
Badania odmian prowadzone przez COBORU pokazują, że w warunkach sprzyjających i stosując odpowiednią agrotechnikę, można liczyć na wyniki znacznie przewyższające krajową średnią. To wskazuje, że nowe odmiany mają spory potencjał rozwojowy. Różnice w wynikach między początkującymi a doświadczonymi plantatorami bywają nawet dwukrotne. Podkreśla to ogromną rolę właściwego prowadzenia upraw, zwłaszcza jeśli chodzi o termin siewu, nawożenie oraz ochronę roślin. Najnowsze, szczegółowe dane dotyczące plonów za ostatnie lata nie zostały jeszcze udostępnione w pełnym zakresie, dlatego trudno porównać je z wcześniejszymi wynikami na poziomie ogólnokrajowym.
Czy opłaca się uprawa słonecznika?
Uprawa słonecznika w Polsce jest dziś dochodowa, jeśli koszty produkcji mieszczą się w granicach 2500-3500 zł na hektar. W sierpniu 2026 roku ceny skupu wynosiły około 1650-1850 zł za tonę. Przy średnim plonie wynoszącym około 2,5 tony z hektara, przychód sięga 4125-4625 zł na hektar.
Po odliczeniu wydatków na produkcję zysk brutto kształtuje się w przedziale 625-2125 zł, nie licząc dopłat. Wyraźnie większe zyski pojawiają się przy wyższych plonach,3-4 tony z hektara, osiąganych przez bardziej doświadczonych rolników. W takim przypadku koszty stałe rozkładają się na większą ilość zebranych nasion, co podnosi rentowność uprawy.
Warto też zwrócić uwagę na stosunkowo niskie nakłady na ochronę chemiczną słonecznika, szczególnie w porównaniu z rzepakiem. Roślina dobrze radzi sobie również z okresowymi suszami, co zmniejsza ryzyko całkowitej utraty plonów w suchych latach.
Ostateczna opłacalność zależy jednak od wielu czynników, takich jak:
- Lokalne ceny usług polowych,
- Koszty suszenia ziaren,
- Aktualne stawki skupu w konkretnym regionie.
Czy istnieją dopłaty do uprawy słonecznika?
Tak, uprawa słonecznika w Polsce podlega dopłatom. Poza standardowym wsparciem dochodów, które przysługuje każdej uprawie, rolnicy mogą liczyć na korzyści z ekoschematu obszary z roślinami miododajnymi. W tej kategorii słonecznik figuruje jako roślina miododajna produkcyjna.
Aby skorzystać z tego wsparcia, konieczne jest wysianie mieszanki zawierającej co najmniej dwa gatunki roślin miododajnych, z których jeden musi być gatunkiem nieprodukcyjnym. Ważne, by rośliny produkcyjne, takie jak słonecznik, nie stanowiły dominującej części mieszanki.
Przewidywana stawka dopłaty na 2026 rok wynosi około 269 euro za hektar, jednak ostateczna kwota zostanie podana dopiero po zakończeniu naboru wniosków, planowanym na jesień. Słonecznik jest również uwzględniany na liście roślin miododajnych, które pomagają w wypełnieniu wymogów dobrej kultury rolnej określonych w normie GAEC 8. Norma ta odnosi się do obowiązku zapewnienia minimalnego udziału elementów nieprodukcyjnych na polach ornych. Ponadto prowadzone są prace nad włączeniem słonecznika do ekoschematu integrowanej produkcji roślin, co jednak wymaga wcześniej opracowania i opublikowania metodologii integrowanej ochrony tej uprawy.